O niemieckich badaniach antropologicznych w czasie II wojny światowej na terenie Podhala

 

Kulturowa odrębność górali podha­lańskich intrygowała od dawna przy­bywających pod Tatry podróżników, badaczy, artystów, ale także nieste­ty różnej maści ideologów. Podczas II wojny światowej stała się nie tylko przedmiotem za­interesowania, ale także manipulacji niemiec­kiego okupanta. Hitlerowscy funkcjonariusze usiłując przekonać górali, że stanowią odrębną, zawłaszczoną przez Polaków nację, realizowali jednocześnie wobec niej nazistowski pro­gram rasowej segregacji. W latach 1941-1943 badacze z Instytutu Niemieckiej Pracy na Wschodzie (Institut Fur Deutsche Ostarbeit, w skrócie IDO) przeprowadzili w kilku pod­halańskich miejscowościach szeroko zakrojo­ną akcję badań antropologicznych. W wyniku intensywnych działań eksploracyjnych, kiero­wanych głównie przez badaczy z ośrodka wie­deńskiego,  zgromadzono pokaźny materiał o charakterze antropologicznym, socjolo­gicznym i ludoznawczym, który liczy obecnie ok. 17000 jednostek archiwalnych.

Rodzą się pytania: jak to się stało, że ba­dania niemieckie, poza nielicznymi wzmian­kami, nie znalazły swego odbicia w literaturze dotyczącej okresu II wojny światowej, ani też nie zachowały się w społecznej pamięci? Dlaczego przez tyle lat nikt o tym wydarzeniu nie mówił? Gdzie i w jakich okolicznościach materiały  niemieckie  zostały  odnalezione? I wreszcie kluczowe pytanie: Jaki był cel pro­wadzonych przez Niemców badań? Na obec­nym etapie trudno odpowiedzieć w sposób za­dowalający na powyższe pytania. Spróbujmy zatem przybliżyć znane fakty oraz zarysować plany badawcze związane z kolekcją IDO.

Odkrycie materiałów z Podhala w Smithsonian Institution

Ta mało znana i okryta milczeniem his­toria ujrzała swe dzienne światło w 1997 r. dzięki amerykańskiej badaczce Gretschen Schafft. Poszukując źródeł do pracy na temat antropologii w III Rzeszy, podczas kweren­dy archiwalnej w Państwowym Archiwum Antropologicznym USA przy Smithsonian Institution w Waszyngtonie trafiła na pokaź­ny zbiór dokumentów antropologicznych, zgromadzonych czasie II wojny przez Instytut Niemieckiej Pracy na Wschodzie, który dzia­łał na terenie Generalnej Guberni. Materiały, jak wspomina Schafft, złożone były w kilku skrzyniach, poukładane w niewielkich pu­dełkach i paczkach owiniętych w szary papier. Ich „archaiczny” wygląd wskazywał, że leżały nietknięte przez pół wieku, czyli od 1947 r., kiedy przekazane zostały do Smithsonian Institution1 Wśród materiałów znajdowały się

1 Informacje dotyczące przejęcia zbioru IDO przez Państwowe Muzeum USA przy Smithsonian Institution w Waszyngtonie (zamieszczone w ad­notacji sporządzonej 13 lutego 1947 r. przez zastępcę kustosza w Oddziale Antropologii Fizycznej tegoż Muzeum) wskazują, że pierwotnie znajdowały się kwestionariusze i ankiety zawierające dane z badań antropologicznych, pomiary antropo­metryczne, informacje o charakterze medycz­nym i socjologicznym oraz raporty z ba­dań. Całość uzupełniały setki zdjęć, koperty z próbkami włosów oraz karty z odciskami palców. Oto jak Schafft opisuje moment, kiedy po raz pierwszy zobaczyła dokumenty:

„Przywieziono je [materiały] do mojego stolika w skrzynkach, pokładanych na górnym blacie wózka i powiązanych sznurkiem o wy­glądzie równie archaicznym co same skrzynki. Ostrożnie rozwiązałam sznurki na pierwszej skrzynce. Wyglądała na nigdy nie otwieraną. W środku poukładane w równiutkich rzędach, leżały koperty, każda opieczętowana swasty­ką i numerem wpisanym w górnym narożni­ku, a w nich – włosy, pukle włosów ludzkich, próbki pobrane od osób niegdyś badanych. Włosy strzyżone z głów, włosami wypełnione materace, włosy jako surowiec na chodniczki -przywoływały żywe, jaskrawe obrazy milionów ludzi uwikłanych w Holokaust”2.

Zacytowane słowa amerykańskiej badacz­ki, przywołujące okrucieństwo zbrodni hi­tlerowskich, odsłaniają jednocześnie kon­tekst niemieckich badań antropologicznych, ich uwikłanie w plan nazistowskiej zagłady …

To jest tylko część artykułu, zobacz pełną treść w papierowym wydaniu Maćkowej Perci.


Wojciech Sowa

Wojciech Sowa

Przewodnik Tatrzański klasy II

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *